malarz, grafik, rysownik

Urodził się 13 maja 1859 w Braszowie w Siedmiogrodzie (obecnie: Brașov, Rumunia)

w rodzinie polsko-ormiańskiej. Ojciec Deodat Deodacy Axentowicz (1830-1893) pochodził ze szlacheckiej rodziny polskich Ormian herbu Gryf, był austriackim urzędnikiem sądowym, matka Agnieszka (1839-1900) pochodziła z węgierskiej rodziny Plucharschów. Niedługo po urodzeniu został ochrzczony w obrządku rzymskokatolickim. Naukę rozpoczął w Lwowskiej Szkole Realnej, gdzie wykazywał się zdolnościami plastycznymi. Dnia 17 października 1878 roku rozpoczął studia w Klasie Antycznej na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Studiował w latach 1878 - 1882.

W kształtowaniu się twórczości malarza można wyróżnić trzy okresy: monachijski, paryski i krakowski.

W Monachium studiował u Gabriela von Hackla (1843-1926), Sandóra (Alexandra von) Wagnera (1838-1919) i Gyuli Benczúra (1844-1920). W latach 1882-1895 studiował w Paryżu, w pracowni Carolusu-Durana (1837-1917), gdzie zajmował się twórczością dawnych mistrzów, wykonując kopie obrazów Botticellego, Tycjana, Velázqueza, Correggia, Lebruna. Współpracował jako ilustrator z poczytnymi paryskimi czasopismami "Le Monde Illustré", "L'Illustration" i "Figaro". Często podróżował do Londynu, gdzie zajmował się malarstwem angielskim (Gainsborough, Whistler, prerafaelici) i wykonywał portrety na zlecenie. W Paryżu poznał czołowych artystów

i ludzi nauki oraz zyskał miano słynnego portrecisty salonowego (m.in. sportretował Sarah Bernhardt). Tam powstały najbardziej znane obrazy rodzajowe Axentowicza: "Święto Jordanu" (1893) i "Kołomyjka" (1895). W latach 90. XIX wieku Axentowicz wielokrotnie podróżował do Rzymu i Londynu. W Londynie poznał Izę z Giełgudów, którą poślubił 12 lutego 1893 roku. Mieli 8 dzieci: Filip Tomasz Stanisław, zwany Tomym (1893–1915), zginął pod Łuckiem w 1915 r. jako oficer wojska austriackiego, po jego śmierci powstał obraz „Matka nad grobem syna” (1915); córka Gladys (1896-1955); Jan Bolesław (1898–1967); Jadwiga (1900-1952); Wanda (1901-1978); Irena (Renia) (1903-1952); Kazimiera Józefa (1905-1985); Jerzy Archibald (1908-1976); córka Gladys (1896-1955); Jan Bolesław (1898–1967); Jadwiga (1900-1952); Wanda (1901-1978); Irena (Renia) (1903-1952); Kazimiera Józefa (1905-1985); Jerzy Archibald (1908-1976).
Po powrocie do kraju w 1894 roku współpracował z Wojciechem Kossakiem i Janem Styką przy realizacji „Panoramy Racławickiej”. Rok później opracował niezrealizowany projekt witraża dla katedry ormiańskiej we Lwowie. W 1895–1934 był profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a w 1910 oraz 1927/1928 pełnił funkcję jej rektora. W 1897 założył szkołę malarstwa dla kobiet, w której wykładali m.in. Leon Wyczółkowski i Jan Stanisławski. W tym samym roku współtworzył Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka”, reprezentujące polskich twórców w międzynarodowym ruchu wystawienniczym. Należał również do wiedeńskiego stowarzyszenia Wiener Secession oraz współpracował 
z redakcją czasopisma Ver Sacrum. W 1903 był inicjatorem i współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Narodowego w Krakowie. W 1904 współorganizował polską ekspozycję na wystawie światowej w St. Louis. Od 1908 był członkiem-korespondentem Hagenbundu. Interesował się historią i kulturą Ormian, należał do Towarzystwa Ormiańskiego „Haiasdan”. Dzięki doświadczeniom wyniesionym z Akademii Sztuk Pięknych w Monachium oraz środowiska paryskiego wykształcił indywidualny styl twórczy. Początkowo tworzył obrazy rodzajowe i historyczne w tradycji szkoły monachijskiej. W Paryżu powstały liczne portrety oraz sceny z życia Galicji Wschodniej,

w tym przedstawienia obrzędów religijnych i elementów kultury ludowej. Malował również portrety kobiet w duchu symbolizmu, portrety dziecięce, martwe natury

i kompozycje kwiatowe w stylistyce secesyjnej. Szczególną popularność zdobyły jego portretowe „główki”. Współtworzył nurt młodopolskiej chłopomanii, dokumentując obrzędy i zwyczaje Hucułów. Zajmował się także projektowaniem plakatów, ilustracji, grafik i witraży. Jego ilustracje ukazywały się w polskiej prasie do 1918 roku. Był autorem plakatów wystaw Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” (1898, 1900, 1903, 1912, 1937). Tworzył również projekty z zakresu malarstwa monumentalnego, w tym witraży, ołtarza

i ambony dla katedry ormiańskiej we Lwowie.

Wystawy indywidualne:
1923 Kraków, Polski Akropolis

1927 i 1928 Kraków, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych

1930 Łódź, Miejska Galeria Sztuki

1930 Warszawa, Zachęta

pośmiertne

1938 Kraków

1939 Lwów, Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych

1998 Kraków, Muzeum Narodowe w Krakowie
Wystawy zbiorowe:

1896 Berlin Międzynarodowa Wystawa

1904 Saint Louis, Francja
1905 Monachium, IX Międzynarodowa Wystawa

1906 Londyn

1908 Wiedeń

1911 Rzym

1913 Berlin

1914 Wenecja, Międzynarodowa Wystawa

1921 Paryż

1926 Wenecja

1927 Chicago

1927 Praga

1935 Berlin: „Polnische Kunst“ (Sztuka Polska)

1935 Monachium Międzynarodowa Wystawa

Pod nazwą główek Axentowicza idą te nieprzebrane studya wdzięku kobiecego. On je bierze z salonu i z suteren, ze sceny i z za kulisy, z budoiru i z podwórka, garderoby i pastwiska, potem nalepia arkusz papieru na bleitram, bierze pudełko kredy - i wychodzi z tego galerya - des plus belles princesses du monde, całe tuziny postaci czarujących, królewnych z bajki, całe bogactwo dusz i duszyczek, temperamentów i charakterów [...]

Tadeusz Rutkowski, Teodor Axentowicz-Sztuka, "Miesięcznik ilustrowany, poświęcony Sztuce i Kulturze", tom III, Lwów 1913, s. 94

Axentowicz zdobył wcześnie tajemnicę powodzenia portrecisty przez wykwint kompozycji układu modela, wyczucie najwłaściwszego gestu i spojrzenia. Dla kobiecego portretu stworzył własną pastelową technikę i subtelnie przyciszone zestawienia kolorystyczne gam. Jako tła używa często szarego papieru, z którego wyłania się leciuchno rysunek. Tony barwne zestawia z wielkim umiarem i dyscypliną w sposób wykwintny i lekki. Rzucane niby od niechcenia kreski pastelowe tworzą rytmiczne akcenty tak charakterystyczne dla pastelowych dzieł Axentowicza.

Teodor Axentowicz, katalog wystawy pośmiertnej TPSP, Kraków 1938

Ciekawa mieszanina paryżanina z Ormianinem. Ten wysoki pan z wielkim garbatym nosem miał wszystko czarne z wyjątkiem skóry: czarną brodę, oczy, brwi, czarny kapelusz z olbrzymim rondem, no i przepisową czarną pelerynę. W Zakopanem porzucał ją na rzecz serdaka.

Żona Axentowicza była bardzo przystojną kobietą i również silną brunetką. Wszystkie ich dzieci, których mieli mnóstwo, bo aż ośmioro, też były czarne jak kruki, a oczy miały niby węgielki 

Magdalena Samozwaniec, Polskie Radio 07.02.1959

https://polskieradio24.pl/artykul/2732613,teodor-axentowicz-admirator-pieknych-kobiet-i-ormianskiej-kultur

Portret Sarah Bernhardt, https://pl.wikipedia.org/wiki/Teodor_Axentowicz#/media/Plik:Teodor_Axentowicz_-_Portret_Sarah_Bernhardt_w_trzecim_akcie_Toski.jpg

Rudowłosa

Kobieta z wazonem, plansza z „Teki Stowarzyszenia Polskich Artystów Grafików” c-MNW

Dziewczyna wiejska w chustce c-MNW

Święto Jordanu, 1895 c-MNW

Kołomyjka (Oberek. Taniec ludowy przed domem) 1895, Olej na płótnie, c-MNW

Portret żony https://pl.wikipedia.org/wiki/Iza_Gie%C5%82gud#/media/Plik:Portret_%C5%BCony_-_Axentowicz_1894.jpg

Autoportret z paletą, olej, płótno, c-MNW

W 1998 roku w Muzeum Narodowym w Krakowie odbyła się wystawa monograficzna artysty

W 2011 roku – w dniu 160. urodzin Axentowicza – Sejm Rzeczpospolitej Polskiej upamiętnił artystę, przyjmując uchwałę, w której podkreślono jego zasługi dla ojczyzny.

Wikipedia https://pl.wikipedia.org/wiki/Teodor_Axentowicz [dostęp 16.11.2025]

Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, grudzień 2002, Culture.pl https://culture.pl/pl/tworca/teodor-axentowicz [dostęp 16.11.2025]

Culture.pl https://culture.pl/pl/dzielo/teodor-axentowicz-kolomyjka [dostęp 16.11.2025]

Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl  (wyszukiwarka obrazów, hasło: Axentowicz) [dostęp 16.11.2025]

Muzeum Historii Polski https://muzhp.pl/wiedza-on-line/teodor-axentowicz-tworca-mlodej-polski [dostęp 16.11.2025]

Galeria Rogalińska Edwarda Raczyńskiego, oprac. M.Gołąb, A. Ławniczakowa, M.P. Michałowski, [katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Poznaniu, listopad 1997-marzec 1998], Poznań 1997

Pinakoteka https://www.pinakoteka.zascianek.pl/Axentowicz/Index.htm [dostęp 16.11.2025] strona niezabezpieczona 

Miłosz Kargol, Zuzanna Mortka-Król, Krakowski Dom Aukcyjny https://krakowskidomaukcyjny.pl/artysta/teodor-axentowicz/#biografia [dostęp 16.11.2025]

Teodor Axentowicz - katalog wystawy pośmiertnej TPSP, 1938 https://polskidomaukcyjny.com.pl/publikacje/teodor-axentowicz-katalog-wystawy-posmiertnej-tpsp-1938-r [dostęp 16.11.2025]

Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego https://www.sejm-wielki.pl/b/6.110.39 [dostęp 23.11.2025]